«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (Εκδόσεις Νήσος, 2023) – κριτική

Ένα συμβολικό μυθιστόρημα για τις μάσκες που φοράμε (μεταφορικά και κυριολεκτικά)

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / Αναδημοσίευση από το Fractal

Φοράμε μάσκες για να κρυφτούμε ή για να φανερωθούμε; Αυτό θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι το βαθύτερο ερώτημα που μας θέτει ο Φώτης Δούσος στην «Τέλεση», ερώτημα που δεν βρίσκει σίγουρη απάντηση σε αυτές τις σελίδες.

Στο αλληγορικό αυτό βιβλίο που παίζει συνεχώς με συμβολισμούς και ακροβατεί ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το φανταστικό, ο ήρωάς μας, ο Άρης Τόσκας, κολλά κυριολεκτικά μια θεατρική μάσκα στο κεφάλι του για τις ανάγκες ενός ρόλου. Έχοντας τη διακαή επιθυμία να γίνει ηθοποιός, αισθάνεται πολύ χαρούμενος που τον επιλέγουν να παίξει στον Οθέλλο. Το πρόβλημα είναι ότι θα πρέπει να ερμηνεύσει τον ρόλο του φορώντας μια βαριά και άβολη μάσκα. Το ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι όσο φορά τη μάσκα δεν μπορεί να βρει τον ρόλο. Σε μια στιγμή απελπισίας λοιπόν κολλάει τη μάσκα στο κεφάλι του. Και μετά δεν μπορεί να την αφαιρέσει. Είναι αναγκασμένος να τη φορά συνεχώς, τουλάχιστον μέχρι την πρεμιέρα.

Μη φανταστείτε ότι από τη στιγμή που ο ήρωας βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση συμβαίνει στο βιβλίο κάτι τρελό ή σουρεαλιστικό. Αντιθέτως, ο Δούσος χειρίζεται την όλη κατάσταση με νηφαλιότητα και ρεαλισμό. Μας περιγράφει πώς καταφέρνει να φάει ο ήρωας, πώς κοιμάται, πώς πλένεται. Ο συγγραφέας λοιπόν δεν θέλει να γράψει ένα σουρεαλιστικό-φανταστικό βιβλίο, αλλά ένα ρεαλιστικό-συμβολικό βιβλίο όπου μια ακραία συνθήκη μάς σπρώχνει στα άκρα του ίδιου μας του εαυτού.

Το βιβλίο έχει πολύ γρήγορο ρυθμό, διαβάζεται πολύ εύκολα, κυλά σαν νερό, οι εξελίξεις ωστόσο δεν είναι τόσο σε επίπεδο γεγονότων όσο σε επίπεδο εσωτερικών συγκρούσεων και ζυμώσεων. Έγινε ο Άρης καλύτερος ηθοποιός από τη στιγμή που φόρεσε τη μάσκα; Η μάσκα ήταν το μέσο που τον ελευθέρωσε ή που τον παγίδευσε; Ο ήρωας φορά τη μάσκα ή η μάσκα φορά τον ήρωα; Η μάσκα έχει δύναμη από μόνη της ή πρόκειται για αυθυποβολή, έχει δηλαδή τη δύναμη που ο ήρωας νομίζει πως έχει; Εμείς τι είδους μάσκες φοράμε στην καθημερινότητά μας; Πόσο μας επηρεάζουν; Πόσο τις έχουμε ανάγκη; Αυτά είναι ερωτήματα που δεν τίθενται ξεκάθαρα στο βιβλίο, αλλά υπονοούνται, τα σκέφτεσαι διαρκώς καθώς διαβάζεις την «Τέλεση».

Όλο το βιβλίο ασχολείται με τις ψυχικές μεταπτώσεις του ήρωα. Άλλοτε νιώθει σίγουρος, άλλοτε φοβισμένος, άλλοτε κουρασμένος και πάλι από την αρχή. Και είναι και κάτι άλλο: πώς αντιμετωπίζουν οι άλλοι τον ήρωα που φορά μια τεράστια μάσκα στο κεφάλι; Να μην ξεχνάμε ότι η «Τέλεση» αφορά τη γέννηση μιας θεατρικής παράστασης, έχουμε να κάνουμε με έναν θίασο, με μια ομάδα ηθοποιών και τεχνικών, όπου ο ένας επηρεάζεται από τον άλλον. Η δυναμική των σχέσεων συνεχώς αλλάζει, το ίδιο και η ψυχική κατάσταση όλων όσων συμμετέχουν στην παράσταση.

Πολύ ενδιαφέρουσα η παρουσίαση του θεατρικού κόσμου: τι συμβαίνει στις πρόβες, πώς ανεβαίνει μια παράσταση, πώς λειτουργούν οι ηθοποιοί, τι ακριβώς κάνει ο σκηνοθέτης, πώς διαμορφώνονται οι σχέσεις. Ο Δούσος έχει μεγάλη εμπειρία στο θέατρο, ξέρει από πρώτο χέρι τι απαιτείται για να ανεβεί μια παράσταση, μας βάζει λοιπόν στα άδυτα του θεάτρου, σε αυτά που δεν ξέρουμε εμείς οι απλοί θεατές.

Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς: έχει αυτό κάποιο λογοτεχνικό ενδιαφέρον; Ναι, έτσι όπως τα περιγράφει ο Δούσος έχει πολύ ενδιαφέρον και κυρίως έχει ενδιαφέρον γιατί βλέπουμε πώς λειτουργεί μια ομάδα που έχει κοινό σκοπό, τα μέλη της έχουν διαφορετικούς ρόλους και όλοι δουλεύουν σε καθεστώς ακραίας πίεσης και άγχους. Η επιλογή λοιπόν του θεάτρου ως γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία έχει κι αυτή τον δικό της συμβολισμό: μας δείχνει πώς φέρονται οι άνθρωποι όταν βρίσκονται στα όριά τους. Όλοι οι ήρωες του βιβλίου βρίσκονται διαρκώς στα όριά τους, σαν να βαδίζουν σε ένα τεντωμένο σκοινί.

Απώτερος στόχος του Φώτη Δούσου στην «Τέλεση» ήταν να γράψει ένα βιβλίο για τις ανθρώπινες σχέσεις. Όχι τις σχέσεις όπως τις βιώνουμε στη ρουτίνα μας, αλλά τις σχέσεις όπως διαμορφώνονται όταν όλοι πιέζονται ψυχολογικά. Οι ήρωες της «Τέλεσης» κάνουν πράγματα που δεν θα έκαναν κάτω από άλλες συνθήκες, συνδέονται με ανθρώπους με αναπάντεχο τρόπο, άλλες φορές δέχονται προσβολές κι άλλες φορές ξεσπούν σε ανύποπτο χρόνο.

Όλα στην «Τέλεση» είναι στο κόκκινο. Μέσα από την αγχωτική συνθήκη του θεάτρου, ο Δούσος σπρώχνει συνεχώς τους ήρωές του στα άκρα και εμείς οι αναγνώστες παρακολουθούμε με ενδιαφέρον το αποτέλεσμα. Γιατί όμως ο συγγραφέας επέλεξε συγκεκριμένα το θέατρο; Η απάντηση είναι μάλλον προφανής: γιατί θέλησε να εξερευνήσει τη σχέση του καλλιτέχνη με την τέχνη του. Οι ήρωες της «Τέλεσης» ό,τι κάνουν το κάνουν για την τέχνη. Το κάνουν γιατί είναι τελειομανείς. Το κάνουν γιατί προσπαθούν να πετύχουν την καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους. Κάποιες από τις συμπεριφορές των ηρώων θα φάνταζαν εντελώς παράλογες αν τις τοποθετούσαμε σε έναν άλλον χώρο – εδώ φαίνονται φυσιολογικές και αναμενόμενες.

Το ερώτημα βέβαια που υπονοείται και πάλι είναι αν αξίζει η τέχνη όλες αυτές τις θυσίες. Δεν υπάρχει απάντηση σε αυτό – όχι τουλάχιστον μέσα στο βιβλίο. Ο Δούσος δεν θέλει να μας δώσει την απάντηση, θέλει απλώς να θέσει την ερώτηση. Θέλει να εξετάσει το ζήτημα της προσωπικής αναμέτρησης του καλλιτέχνη με τον εαυτό του, τις έννοιες της επιτυχίας και της αποτυχίας.

Η «Τέλεση» είναι ένα βιβλίο συμβολισμών και ερωτημάτων. Και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο επιδέχεται πολλές αναγνώσεις και πολλές ερμηνείες. Ο καθένας μπορεί να βρει άλλα πράγματα, να σταθεί σε άλλα σημεία, να προχωρήσει σε διαφορετικές σκέψεις. Όλα αυτά βέβαια δίνονται σε δεύτερο επίπεδο, γιατί κατά τα άλλα έχουμε απλώς μια ιντριγκαδόρικη ιστορία που εκτυλίσσεται στα πλαίσια μιας θεατρικής παράστασης.

Βρήκα πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι η «Τέλεση» είναι πολύ διαφορετική από το πρώτο μυθιστόρημα του Φώτη Δούσου, τη «Λίστα του Λεπορέλο». Εκεί είχαμε ένα crime βιβλίο, όπου κάποιος serial killer σκότωνε εκδότες, με έντονες δόσεις μαύρου χιούμορ και πολλά από τα στοιχεία που συναντάμε στα αστυνομικά μυθιστορήματα. Εδώ έχουμε ένα βιβλίο που τοποθετείται και πάλι σε έναν καλλιτεχνικό χώρο, αλλά με στοιχεία θρίλερ που φλερτάρει με το φανταστικό και πατά πάνω σε σύμβολα για να θέσει προβληματισμούς και ερωτήματα.

Αυτή η διαφοροποίηση δείχνει ότι ο Δούσος δεν γράφει βιβλία απλώς για να γράφει, αλλά γιατί έχει κάτι να πει. Υπάρχει έμπνευση με όλη τη σημασία της λέξης, υπάρχει πρωτοτυπία ιδεών και υπάρχει ο στόχος να γεννιούνται βιβλία που έχουν όντως να προσφέρουν κάτι στον αναγνώστη. Συνεπώς, αναμένουμε με περιέργεια την επόμενη συγγραφική δουλειά του Φώτη Δούσου.