Ένα παραμύθι για την αγάπη και το Ολοκαύτωμα

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / Αναδημοσίευση απο το Fractal

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ένας ξυλοκόπος και η γυναίκα του ζούνε στο δάσος - είναι μόνοι, καθώς δεν έχουν καταφέρει να αποκτήσουν παιδιά. Κάθε μέρα η γυναίκα βλέπει το τρένο που περνά και μεταφέρει Εβραίους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η γυναίκα βέβαια νομίζει πως μεταφέρουν πραμάτειες, αλλά μια μέρα όντως θα λάβει από το τρένο μια "πραμάτεια": την πιο πολύτιμη.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να μιλήσεις για το Ολοκαύτωμα και για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά ο συγγραφέας του συγκεκριμένου βιβλίου προτίμησε τον πιο ιδιαίτερο: αποφάσισε να γράψει ένα παραμύθι. Γραμμένη σε απλή γλώσσα και με ύφος γλυκό και οικείο σαν να απευθύνεται σε παιδιά, "Η πιο πολύτιμη πραμάτεια" αφηγείται μια ενδιαφέρουσα ιστορία, μικρή σε έκταση αλλά μεγάλη σε νοήματα.

Η φρίκη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου περισσότερο υπονοείται παρά καταγράφεται και δίνεται απλά και περιεκτικά μέσα από την ιστορία μιας ομάδας ξυλοκόπων και ενός Εβραίου επιβαίνοντα στο τρένο με προορισμό το στρατόπεδο. Αντί να μπει σε λεπτομέρειες που αφορούν τα ιστορικά γεγονότα ή αντί να δώσει το πλαίσιο της εποχής, ο Γκραμπέρ μιλά για την αγάπη, τονίζοντας έτσι τον παραλογισμό του μίσους, του πολέμου και του ρατσισμού.

Βραβευμένος θεατρικός συγγραφέας και σεναριογράφος και έχοντας χάσει πατέρα και παππού σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο Γκραμπέρ γράφει ένα μοναδικό βιβλίο, πρωτότυπο ως ιδέα, τρυφερό ως προς την έκφραση του και σκληρό ως προς το περιεχόμενό του, που προκαλεί αίσθηση στους ενήλικες και που οδηγεί τους νέους στη γνώση του Ολοκαυτώματος με έναν εύστοχο τρόπο.

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / Αναδημοσίευση από το Περί ου

Αν ζητούσε κανείς να μάθει την υπόθεση του «Στόουνερ», πιθανότατα δε θα εντυπωσιαζόταν από αυτά που θα του λέγαμε: το βιβλίο είναι η εξιστόρηση ολόκληρης της ζωής ενός καθηγητή Αγγλικής Φιλολογίας σε ένα πανεπιστήμιο της Αμερικής. Πρωτοκυκλοφόρησε το 1965 και πρόκειται ουσιαστικά για ένα ακαδημαϊκό μυθιστόρημα, που έχει ως κεντρικό άξονα έναν ήρωα, τον Στόουνερ, που δε φαίνεται να είχε μια ιδιαίτερα συναρπαστική ζωή. Παιδί αγροτών, πήγε στο πανεπιστήμιο για να σπουδάσει γεωπονία. Κάπου στην πορεία μαγεύτηκε από ένα σονέτο του Σαίξπηρ και μεταπήδησε στην Αγγλική Φιλολογία. Έγινε καθηγητής, χωρίς ωστόσο να αφήσει το στίγμα του στη σχολή. Ο γάμος του δεν εξελίχτηκε όπως τον περίμενε. Με λίγα λόγια, ούτε η επαγγελματική ούτε η προσωπική ζωή του Στόουνερ έχουν κάτι το αξιοσημείωτο.

Κι όμως, μέσα από αυτήν την φαινομενικά αδιάφορη ζωή, ο Τζον Γουίλιαμς φτάνει σε απίστευτα υπαρξιακά βάθη, θέτει τα πιο καίρια ερωτήματα της ζωής, παρασέρνει τον αναγνώστη σε μια προσωπική ενδοσκόπηση και μια αναπόφευκτη ταύτιση. Ο Στόουνερ είναι ένας αντι-ήρωας, ένας χαρακτήρας που μοιάζει να ζει την ζωή του από απόσταση, που δυσκολεύεται να συνάψει στενούς συναισθηματικούς δεσμούς, που αδυνατεί να πάρει γενναίες αποφάσεις ή να διεκδικήσει ή να συγκρουστεί. Προσπαθεί να ζει αθόρυβα, μοναχικά, έχοντας ως απόλυτη έγνοια την επιστήμη του, την ευθύνη του απέναντι στους φοιτητές του, όσο προσπαθεί να βελτιωθεί ως δάσκαλος.

Ο Γουίλιαμς καταφέρνει με αριστουργηματικό τρόπο να ξετυλίξει τη ζωή του ήρωα του, να παρουσιάσει την ψυχοσύνθεση του στις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής του και να τον οδηγήσει απαλά στο φινάλε του με έναν τρόπο συγκινητικό και βαθιά ανθρώπινο, που φέρνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με σπουδαία υπαρξιακά ερωτήματα και με μια γνήσια λύτρωση.

Αν ψάχνει κανείς ανατροπές, ραγδαίες εξελίξεις και αγωνία, σίγουρα δε θα τα βρει εδώ. Αυτά που θα βρει θα είναι η εξαιρετική γλώσσα και οι λεπτές λογοτεχνικές αποχρώσεις στην καταγραφή των συναισθημάτων των ηρώων. Η πετυχημένη απόδοση του κοινωνικού πλαισίου της εποχής και οι ενδιαφέροντες χαρακτήρες. Οι εσωτερικές συγκρούσεις και οι στοχασμοί, αποτυπωμένοι με τέτοιον τρόπο που τους συναντούμε μόνο στα σπουδαιότερα λογοτεχνικά έργα. Η γάργαρη αφήγηση που κάνει το βιβλίο να κυλά σαν νερό. Η περιγραφή του ερωτικού πάθους και του συναισθηματικού δεσμού. Η αποτύπωση της επαγγελματικής δεοντολογίας, της αφοσίωσης στην επιστήμη, της αγωνίας του υπεύθυνου εκπαιδευτικού.

Πολλοί αναγνώστες βρίσκουν θλιβερή τη ζωή του Στόουνερ. Όμως ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται γι' αυτό, δεν ψάχνει να δώσει άλλοθι στον ήρωα του για τις επιλογές του, δεν τον δικαιώνει, αλλά ούτε και τον κατακρίνει. Παρουσιάζει τα πράγματα όπως είναι. Κι αυτό είναι ίσως που κάνει το βιβλίο τόσο αληθινό και τόσο σπουδαίο.

Μια γυναίκα αφηγείται τη ζωή που (δεν) έζησε

Της Χρυσάνθης Ιακώβου/ Αναδημοσίευση από το Fractal

Η Τασούλα έφυγε από το χωριό της για σπουδές και θα μπορούσε να έχει πολύ καλές προοπτικές στη ζωή της, αν δεν είχε παντρευτεί τον Θεόφιλο. Ο Θεόφιλος αποδείχτηκε ένας κακοποιητικός σύζυγος και πατέρας, όμως η Τασούλα υπέμεινε τη συμπεριφορά του, από φόβο για το τι θα πει ο κόσμος, από αδυναμία να ξαναφτιάξει τη ζωή της.

Οι "Πέντε στάσεις" είναι μια χειμαρρώδης νουβέλα, μια αβίαστη εξομολόγηση, μια ιστορία που σε κάνει να θυμώνεις, να απορείς, να αναρωτιέσαι, να συμπονάς την κεντρική ηρωίδα, να αμφισβητείς τα στερεότυπα της κοινωνίας.

Η ζωή της Τασούλας είναι μία μάλλον κοινότυπη και συνηθισμένη ζωή, καθώς αμέτρητες γυναίκες έχουν βρεθεί στη θέση της, ειδικά τη δεκαετία του '70 (κατά την οποία ξεκινά η αφήγηση). Γυναίκες που άφησαν στην άκρη τις επιθυμίες τους, που υποτάχθηκαν στη θέληση των συζύγων τους, που δε βρήκαν τη δύναμη να διεκδικήσουν τη ζωή που θα ήθελαν. Μια απόλυτα ρεαλιστικά ιστορία, γραμμένη γλαφυρά και με κάθε ειλικρίνεια, για το πώς οι επιταγές της κοινωνίας στέκονται εμπόδιο στη θέληση των γυναικών και περιορίζουν τις προοπτικές τους.

Παρόλο που το βιβλίο καταθέτει ένα σαφές κοινωνικό σχόλιο, ο Μάκης Τσίτας δεν παρεμβαίνει, δεν καταλήγει σε κάποιο συμπέρασμα, δεν κατηγορεί κανέναν, ούτε και δίνει άφεση - παρουσιάζει ολόκληρη την ιστορία μέσα από τα λόγια της ηρωίδας του και αφήνει τον αναγνώστη ελεύθερο να σχηματίσει τις δικές του απόψεις, να βιώσει τα δικά του συναισθήματα.

Εκτός από το σπουδαίο θέμα του, τους καλά σκιαγραφημένους ήρωες και την εύστοχη κοινωνική αποτύπωση, οι "Πέντε στάσεις" έχουν ενδιαφέρον και για το ύφος τους: ο Μάκης Τσίτας έχει αποτινάξει από το κείμενο όλα τα περιττά στολίδια και έχει κρατήσει τα απολύτως απαραίτητα, ενισχύοντας έτσι τη δύναμη του μονολόγου. Η λιτότητα και η αμεσότητα αυτή δίνει μια έντονη θεατρικότητα στη γραφή - είναι από τα βιβλία που θα μπορούσαν να απογειωθούν στο σανίδι.

Της Χρυσάνθης Ιακώβου/ Αναδημοσίευση απο το Περί ου

Ο (ψευτο)βαρόνος Φέλιξ παντρεύεται με την Ρόμπιν, η οποία όμως εγκαταλείπει αυτόν και τον γιο τους για να ακολουθήσει έναν δικό της τρόπο ζωής, που περιλαμβάνει ατελείωτες περιπλανήσεις και σχέσεις με γυναίκες. Η Ρόμπιν θα αναπτύξει μια πολύ δυνατή ερωτική σχέση με την Νόρα, αλλά ούτε εκεί μπορεί να μείνει αφοσιωμένη. Ο χαρακτήρας της Ρόμπιν οδηγεί τους ανθρώπους που την αγαπούν σε συναισθηματικό αδιέξοδο.

Το "Νυχτοδάσος" της Djuna Barnes, που γράφτηκε το 1938 και εκδόθηκε πρόσφατα στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Gutenberg, είναι ένα βιβλίο προχωρημένο για την εποχή που κυκλοφόρησε, που παραμένει ιδιαίτερο και για τους αναγνώστες του σήμερα. Αν έπρεπε να το κατατάξουμε σε κάποια κατηγορία θα το χαρακτηρίζαμε ως μυθιστόρημα, ωστόσο βρίθει από ποιητικότητα και φιλοσοφικούς στοχασμούς, ενώ οι εκτεταμένοι διάλογοι δίνουν ένα έντονο θεατρικό ύφος.

Έχει χαρακτηριστεί ως το ορόσημο της λεσβιακής λογοτεχνίας, αλλά οι απόψεις και οι σκέψεις που εκφράζει ξεπερνούν τον ομοφυλοφιλικό έρωτα: το "Νυχτοδάσος" είναι μια ατελείωτη διερεύνηση της φύσης της αγάπης και της ανθρώπινης ψυχής. Οι σελίδες του αφιερώνουν περισσότερο χώρο στην ψυχογράφηση των ηρώων, στην περιγραφή των συναισθημάτων τους και στους στοχασμούς για την ανθρώπινη μοίρα, σε βαθμό που η ίδια η πλοκή μοιάζει πολλές φορές να είναι απλώς το πρόσχημα για να μιλήσει η συγγραφέας για όσα την προβληματίζουν.

Εξαιρετικά ενδιαφέρων ο τρόπος που η Barnes αποδίδει τους ήρωές της (όχι πάντα μέσα από τα λόγια τους, αλλά πολλές φορές μέσα από τα λόγια των άλλων - αυτό ειδικά συμβαίνει με την πρωταγωνίστρια, την Ρόμπιν, επιτείνοντας τον αινιγματικό της χαρακτήρα). Ευρηματική και η δομή του βιβλίου, με την αφήγηση να μην ακολουθεί μια ευθεία πορεία: πολλοί διάλογοι καλύπτουν εκ των υστέρων γεγονότα που έχουν προηγηθεί.

Το "Νυχτοδάσος" είναι ένα βιβλίο που απαιτεί αφοσίωση, γιατί η κάθε του, σχεδόν, σειρά κρύβει και έναν στοχασμό. Πυκνογραμμένο και μεστό, όσες φορές κι αν το διαβάσει κάποιος θα εντοπίσει και θα απολαύσει καινούργια πράγματα: την ψυχοσύνθεση των ηρώων, τη σκοτεινή ατμόσφαιρα, το μαύρο χιούμορ, την αισθητική που αποπνέει, τις συνεχές αναφορές στην τέχνη. Αναμφίβολα, μοναδικό από κάθε άποψη.

Η ηρεμία ως στάση ζωής

Της Χρυσάνθης Ιακώβου / Fractal

Ο Πωλ Χάνσεν εκτίει ποινή φυλάκισης στις φυλακές του Μόντρεαλ, όπου μοιράζεται το κελί του με τον πληθωρικό συγκρατούμενό του, τον Πατρίκ. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του θα κάνει μια αναδρομή στη ζωή του, θα σκεφτεί τον Δανό πατέρα του, τη Γαλλίδα μητέρα του, την γυναίκα του, την Γουινόνα, και την σκυλίτσα τους, την Νουκ, τα χρόνια που δούλευε ως επιστάτης στο κτίριο Excelsior.

Μια υπέροχη ιστορία που κυλάει σαν νερό, που συνδυάζει το νοσταλγικό παρελθόν με το σκληρό παρόν στη φυλακή, που χωράει πολύ συναίσθημα, ενδιαφέροντα περιστατικά, χιούμορ στις δόσεις που απαιτείται και γλαφυρές περιγραφές.

Το "Δεν κατοικούν όλοι οι άνθρωποι τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο" είναι ένα βιβλίο που ξεδιπλώνεται όμορφα, ήσυχα και μεθοδικά, διατηρώντας την ίδια ηρεμία στην αφήγηση που χαρακτηρίζει και τον ήρωα του. Ακριβώς αυτό βέβαια θέλει να τονίσει και ο συγγραφέας, το πώς μπορεί να πορευτεί σε έναν διεφθαρμένο κόσμο ένας άνθρωπος πράος, νηφάλιος και καλόκαρδος.

Πώς όμως ένας τέτοιος άνθρωπος καταλήγει στη φυλακή; Ο Ντυμπουά, χτίζοντας μια ενδιαφέρουσα δομή και ξεδιπλώνοντας την ιστορία του κλιμακωτά, αφήνει την απάντηση για το τέλος. Σκιαγραφώντας επιτυχημένα την ψυχοσύνθεση του κεντρικού του ήρωα, θα μας τον παρουσιάσει να περνά το όριο της υπομονής του και να προσπαθεί να επαναπροσδιοριστεί μετά την αποφυλάκισή του.

Το "Δεν κατοικούν όλοι οι άνθρωποι τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο" είναι ένα όμορφο βιβλίο με υπέροχη αφήγηση, ευχάριστο ρυθμό και πολύ ενδιαφέροντες ήρωες, που καταφέρνει μέσα από τον χαρακτήρα και τη ζωή του πρωταγωνιστή του να μας δώσει μια εξαιρετική στάση ζωής - όπως υπονοεί και ο τίτλος. Δικαίως το βιβλίο αυτό χάρισε στον συγγραφέα το Βραβείο Goncourt το 2019.